تاملی بر امنیتی‌سازی فضا

تاسیس و نه لزوما تامین امنیت در عصر حاضر یکی از مسیرهای ممکن و شاید تنها مسیر ممکن برای حفظ حاکمیت و مشروعیت دولت (state) بر ملت و قلمروی مرزی تبدیل شده است. در حقیقت، حاکمیت در زمان حاضر مفهوم امنیت را تأسیس می‌کند. تأسیس امنیت، میل حاکمیت را برای دستیابی به اهدافی که می­‌بایست به هر قیمتی به دست آورد، تحقق می­‌بخشد. دستگاه پلیس-آپاراتوس نهادی و نمادین تامین امنیت- درست در نقطه­‌ای که دستگاه ایدئولوژی از تحقق این اهداف ناتوان است برجسته می­‌شود. امنیت همان دال میان­‌تهی­‌ای است که حاکمیت به واسطه‎­ی آن می­‌تواند قانون را به تعلیق درآورد.

به تناظر خلق امنیت، دولت امنیت خلق می­‌شود. دولتی که عملکردش جز خلق و تولید مختصاتی از ترس و فرمانبری در درون مرزهای تعریف­ شده­‌ی حاکمیت نیست. در حقیقت، هدف دولتِ امنیت پیشگیری از اقدامات تروریستی و تهدیدات خارجی و یا حفاظت از کیان و شأن اجتماعی/سیاسی مردم نیست، بلکه ایجاد رابطه‌­ای است جدید با انسا‌‌ن‌­ها که خود به کنترلی فراگیرتر و نامحدود دامن می‌زند. ایجاد رابطه‌­ای که سوژه‌­ی مخصوص خود را برمی‌سازد. چنین رابطه­ای در ذات خود می­‌بایست حاکمان را در نقش صاحبان نهادها و دستگاه‌­های امنیتی و کنترل­‌کننده (چه کنترل سرزمین و چه داده­های انفورماتیک و حتی کنترل روابط اجتماعی افراد) به طور مشروع برجسته سازد و به طور همزمان سازوکار سیاست‌زدایی از شهروندان را پی بگیرد تا پروژه­‌ی امنیتی حاکمیت تحقق یابد.

در این بین، مفهومی که با امنیتی شدن فضا و خلق دولت امنیت رابطه‌­ای تنگاتنگ دارد، مفهوم «مرز» است. در واقع، یکی از منافذ تسهیل­‌کننده­‌ی گسترش دولت امنیتی، تکیه و تاکید بر خاص­بودگی «مرز»، «مناطق مرزی» و «مرزنشینان» است. موقعیتِ مرزی مرزنشینان، بهترین علت امنیتی شدن خود مرزها است. به بها و بهانه­‌ی حفظ امنیت، اولین جایی که در تیررس آپاراتوس پلیسی-قضایی دولت قرار می­‌گیرد، مرز است. در حقیقت، مرز قربانی ابهام و ایهام خود شده است. مرزیت نقاط مرزی (بین دو چیز-بین دو دولت)، ابهامِ غلطیدن نواحی مرزی به هر سو را ایجاد می‌­کند. همین تیرگی و ناشفافیت ذاتی مرز-در عصر دولت-ملت‌ها- است که اقدامات دولتِ هر دو سوی آن را توجیه می­‌کند که به بهانه‌­ی حفظ امنیت داخل مرزها (قلمروی خود)، مرز را به امنیتی­­‌ترین نقطه­‌ی جغرافیایی-اجتماعی خود تبدیل کند. در این شرایط، تولید و حفظ گفتمان امنیت، به اصلی‌­ترین آپاراتوس دولت تبدیل می­‌شود.

حقوق سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مردم به بهانه‌­ی حفظ امنیت سلب می‌­شود. امنیتی که به فراخور زمان به طور دوره­ای به شکل­‌های گوناگون (حملات تروریستی ناب­ترین آن است) به خطر می­‌افتد تا دست امدادگر دولت از غیب ظهور کند و منجی­‌وار امنیت را برقرار کند. گفتمان امنیتی و دولت امنیت به گفتمان و دولت غالب دوره­ی جدید تبدیل شده­ است. با تزلزل دولت-ملت­ها تنها کارکرد امنیتی دولت مدرن است که قادر به حفظ این شرایط است. نقاط مرزی و مرکزنشینان با صورت­‌ها و جایگاه­‌های متفاوت در منظومه گفتمانی امنیت قرار می­‌گیرند. در اکثر اوقات، نقاط مرزی (مرزنشینان) نقش «دیگری‌­ای» را بازی می­‌کنند که دولت به منظور حفظ امنیت مرکزنشینان باید آن­ها را کنترل/منضبط کند. دیگری­سازی و دشمن­‌سازی به تعبیر اشمیت (چه داخلی و چه خارجی) هم­بودِ گفتمان امنیت است. در این بین و در شرایط خاص، دیگری داخلی نقش پررنگ­‌تری ایفا می­‌کند.

برساختی که نسبت به نقاط مرزی و مرزنشینان به کمک ابزارهای رسانه­‌ای و تبلیغاتی ساخته می­‌شود، از استراتژی­‌های اصلی گفتمان امنیت است. در واقع رسانه مهم­ترین ابزار گفتمان و عیان­ترین شکل برساخت گفتمانی است. در ایران نیز تصویری که از استان­‌های مرزی نمایش داده می­‌شود، نمونه خوبی از عملکرد رسانه و گفتمان امنیتی است. اِلمان­‌های همبسته­‌ی نقاط مرزی در ایران اغلب جنایت، قاچاق و ناامنی است. همین تصویرسازی و در بعضی از شرایط حضور دستگاه حقیقی پلیس سازوکار اصلی امنیتی‌­سازی فضا است. به طور نمونه، به بررسی یک خبرگزاری داخلی (ایسنا) در خصوص موضوعات و محورهای خبرهای مربوط به مرزنشینان پرداخته‌­ایم.

275 خبر در خصوص مرزنشینان در این خبرگزاری از بازه­ی زمانی آذر 1379 تا خرداد 1397 کار شده است. در حوزه­‌ی اقتصادی تعداد 59 خبر با اهم موضوعاتی چون ساماندهی مبادلات مرزی، اشتغال مرزنشینان، بازارچه­‌های مرزی و… قرار دارد. در حوزه‌­ی اجتماعی و فرهنگی مرزنشینان در طول این 18 سال تنها 9 خبر وجود داشته که به موضوعات متفاوتی چون وضعیت بهداشت و آموزش مرزنشینان و تهاجم فرهنگی در این نواحی پرداخته است. اکثریت خبرهای این خبرگزاری در حوزه­‌ی امنیتی با محوریت انسداد مرزها، ایجاد امنیت در مرزها، برخورد با اشرار، تروریست­ها و قاچاقچیان در این نواحی و لزوم تعامل مرزنشینان با دولت –تعاملی یک‌طرفه- در خصوص حفظ امنیت مرزها با تعداد 205 خبر قرار داد. حوزه­‌ی محیط زیست نیز تنها 2 خبر و حوزه­‌ی سیاست نیز خبری نداشته است.

روشن است دستگاه رسانه­‌ای در برساخت قلب شده از واقعیت در مشروع‌­سازی عملکردهای امنیتی حاکمیت چگونه به کمک گفتمان امنیت­‌ساز می­­‌آید. این وضعیت باعث حذف/طرد هویت­‌های دیگر می­‌شود، تقابل­‌های کاذب (اقلیت/اکثریت) ایجاد کرده که نتیجه­‌ی آن محرومیت عده­‌ی کثیری (در بیان گفتمانی اقلیت، اما در واقعیت اکثریت) از حقوق شهروندی، دیگری­سازی‌های موهوم و تضعیف انسجام اجتماعی است. در این بین رسالت دانش اجتماعی به جای هم­‌دست شدن با قدرت در برساخت گفتمان امنیت‌­ساز این است که صدای مطرودین و حدف­‌شدگان باشد. زمان آن فرارسیده است که دانش نیز فریاد بزند، «دیگری من هستم».

بیشتر بخوانید

فهرست